• اسوپ : نمی توانم فرمول موفقیت را برای شما بیان کنم؛ اما اگر فرمول شکست را می خواهید آن است که بکوشید همه را راضی نگه دارید.
  • جان ماکسول : موفقیت، کم و بیش در دسترس همه هست، اما دامنه توفیق در زندگانی شخص، بدون توان رهبری محدود است.
  • راکفلر : شکست بیش از موفقیت آموزنده است؛ کسی که هیچ گاه اشتباه نمی کند، هرگز به جایی نمی رسد.
  • ناپلئون هیل : شکست یک عامل نیروبخش است، نه یک بازدارنده؛ هر شکست بذری از موفقیت در دل دارد.

نرم افزار

موبایل

گرافیک

کتاب الکترونیکی

چند رسانه ای

نمونه سوال

مقالات

هنر خاتم کاری

Last updated on فروردین 22ام, 1398 at 10:32 ق.ظ

نکات کلیدی مهم در مورد هنر خاتم کاری 

هنر خاتم کاری یکی از هنر‌های دستی و از هنر‌های ظریف ایرانی با سابقه‌ای دیرینه است. خاتم ترکیبی از چند ضلعی‌های منظم با تعداد اضلاع متفاوت (سه، پنج، شش، هفت، هشت یا ده ضلعی) است که با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگ‌های مختلف ساخته می‌شود.

خاتم کاری چیست؟

هنر خاتم کاری یکی دیگر از هنر‌های دست و از هنر‌های ظریف ایرانی با سابقه‌ای دیرینه است که دارای ارزش زیادی در بین ایرانیان و حتی توریست‌ها است.

خاتم ترکیبی از چند ضلعی‌های منظم با تعداد اضلاع متفاوت (سه، پنج، شش، هفت، هشت یا ده ضلعی) است که با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگ‌های مختلف ساخته می‌شود. هنر خاتم کاری هم مانند هنر‌های دیگر بسیار دقیق و پرکار است که سازنده‌ی آن باید از دقت و حوصله‌ی زیادی برخوردار باشد. در خاتم کاری هرچه طرح‌ها ریزتر باشند خاتم مرغوب‌تر و با ارزش‌تر است.

 

در لغت نامه‌ی دهخدا فردی که خاتم را می‌سازد یا به عبارتی همان خاتم ساز این گونه معرفی شده است: «آنکه پاره‌های استخوان را در چوب با نقش و نگار بنشاند را خاتم ساز گویند». در دائرةالمعارف فارسی دربارهٔ خاتم‌کاری و خاتم‌سازی آمده‌است: «هنر آراستن سطح اشیاء به صورتی شبیه موزائیک، با مثلث‌های کوچک».

 

تاریخچه‌ای از هنر خاتم کاری

درباره‌ی مخترع و مبدع خاتم کاری نظریه‌های متفاوتی وجود دارد.

1- در دایره المعارف فارسی آمده است که “زمان آغاز این هنر دانسته نیست، و آنچه دربارهٔ آن گفته می‌شود با افسانه همراه است. برخی از استادان خاتم‌ساز هنوز بر این عقیده‌اند که هنر خاتم‌سازی معجزه ابراهیم پیغمبر است».

2- صنعتگران اهل مصر خاتم کاری را همانند دیگر پیشینه‌ها از قبطی‌ها اقتباس کردند. در اوایل دوره‌ی اسلام چندین قطعه و لوحه که روی آن‌ها با چوب و استخوان موزائیک‌کاری شده‌است در عین الصیره نزدیک قاهره یافت شده است که برخی از آن‌ها در در موزه صنایع اسلامی قاهره و یا موزه برلین نگهداری می‌شوند و یکی از عالی‌ترین نمونه‌های این صنعت درموزه متروپولیتن است.

3- در مسجد جامع عتیق شیراز منبر خاتم کاری با قدمتی بیش از هزار سال وجود دارد. علاوه بر آن سقف ایوان اصلی مسجد جامع عتیق شیراز مربوط به قرن هشتم هجری است یا سده چهاردهم میلادی است.

3- در سمرقند در‌های خاتم قصر رؤیایی تیمور گرکانی به نام دلگشا و در‌های آرامگاه وی در سال۸۰۷ هجری یا ۱۴۰۵میلادی نشان از قدمت دیرینه‌ی خاتم کاری است.

4- هنرمندی به نام در سال ۹۹۹ هجری یا ۱۵۹۱ میلادی در‌هایی را از چوب گردو و روکش استخوان و دیگر چوب‌ها ساخت که در موزه برلین نگهداری می‌شود.

5- همچنین در موزه ویکتوریا آلبرت در‌هایی مزین به اشکال هندسی گل و بته، از شهر بخارا وجود دارد که نشان از هنر خاتم کاری آن زمان دارد.

6- در مسجد لنبان اصفهان یک منبر چوبی با اشکال هندسی و اجزای نقره‌ای مربوط به سال ۱۱۱۴ هجری یا ۱۷۰۲ میلادی وجود دارد.

7- تعدادی درب دو لنگه خاتم کاری شده در موزه حضرت عبدالعظیم شهر ری است که قدیمی‌ترین آن مربوط به دوره ال بویه تا اواخر قاجار است.

8- در دوران صفویه این هنر به اوج شکوفایی رسید به گونه‌ای که از شهرهایی، چون شیراز هنرمندانی به اصفهان دعوت شدند و به فعالیت در زمینه‌ی خاتم‌کاری، منبت‌کاری، کاشی‌کاری و گره‌چینی و ساختن ساختمان‌های حکومتی و بارگاه‌ها و اماکن مقدس تشویق و ترغیب شدند.

9- پس از آن در زمان قاجاریه این هنر همانند سایر هنر‌ها از اهمیت افتاد تا اینکه در اوایل دوران پهلوی در سال ۱۳۰۷ مدرسه صنایع مستظرفه به کوشش استاد محمد غفاری (کمال الملک) تأسیس و این هنرستان رونق و توسعه‌ای به هنر‌های دستی کشور بخشید و پس از آن کارگاه‌های خاتم‌سازی و چند کارگاه دیگر در وزارت فرهنگ و هنر سابق تشکیل شد.

 

خاتم کاری در ادبیات

در اشعار سروده شده‌ی قبل از قرن نهم، هر کجا که نامی از خاتم آورده شده است منظور انگشتر بوده است، ولی در یکی از اشعار مفید بلخی شاعر قرن یازدهم به هنر خاتم‌سازی اشاره شده است:

صد نقش بر استخوانم افکند ز داغ

گویا که لب لعل تو خاتم بند است

 

از دیگر آثار هنری خاتم‌کاری شده باقی‌مانده قدیمی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1- صندوق مرقد موسی کاظم و محمد تقی در کاظمین مربوط به دوران شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۶هجری قمری ساخته شده توسط محمد جمعه.

2- صندوق مرقد حسن عسکری در سامره و صندوق مرقد علی نقی مربوط به همان دوره است.

3- صندوق خاتم ضریح نرگس خاتون مادر مهدی که در همان دوره ساخته و نصب شده‌است.

4- اثر بسیار زیبا و نفیس درب ورودی مدرسه چهارباغ اصفهان چندین بار توسط استادان این هنر ترمیم و مرمت شده‌است.

5- درب خاتم امامزاده شاه‌رضا در قمشه (شهرضا) مربوط به زمان سلطنت شاه طهماسب صفوی

6- صندوق خاتم مرقد علی پسر ابی طالب ساخته شده در زمان کریم خان زند و نصب آن در زمان لطفعلی خان زند

7- صندوق خاتم مرقد حسین پسر علی و ابوالفضل در کربلا

8- صندوق مقبره زینب در شام

 

استادان و خاتم کاران مشهور

استاد عبدالخالق گلریز خاتمی ملقب به پدر خاتم ایران

شادروان استاد عبدالعلی گلریز خاتمی

احمد روحانی

 

مواد اولیه‌ی مورد نیاز در ساخت خاتم

1- دستگاه مخصوص برای بریدن مصالح چوبی

2- انواع چوب (آبنوس – فوفل – گردو – بقم – عناب – نارنج – کهکم – کبوده)

3- انواع استخوان (استخوان و عاج فیل – استخوان شتر – استخوان اسب)

4- مفتول‌های فلزی (برنج – آلومینیوم و بعضاً نقره)

5- صدف

6- نخ پرک

7- سریشم

8- لاک

9- ابزار عمومی شامل چکش، اره،‌ اره فلکه،‌ دریل و مته، دستگاه دینام و…

10- ابزار اصلی و مخصوص شامل انواع اره‌ها، انواع سوهان، انواع رنده، پرس، تیره‌دار یا خط‌کش قفل، مقار، انواع تنگ‌ها، چسب‌های مخصوص و …

 

مراحل تولید خاتم

1- ابتدا انواع استخوان‌ها و چوب‌ها را در رنگ‌های مختلق تهیه می‌کنند و با ابزار مخصوص به طول ۳۰ سانتیمتر و قطر ۱تا ۵/۲میلی‌متر می‌برند.

2- سپس مثلث‌هایی از آن‌ها تهیه می‌کنند و سوهان کاری می‌کنند تا تمام اضلاع آن به حالت و اندازه‌ی دلخواه درآید.

3- سپس برای تکمیل طرح از مفتول‌های سیمی که به صورت مثلثی بوده، کمک می‌گیرند.

4- برای درست کردن خاتم ابتدا شکل مورد نظر توسط استاد کشیده می‌شود سپس این مثلث ها‌ی چوبی، استخوانی و فلزی با دستان هنرمند خاتم ساز در کنار هم به وسیله سریشم قرار داده و چسبانده می‌شود و به وسیله نخ محکم می‌گردند که در این مرحله اصطلاحاً «پره» درست می‌شود.

5- پس از چندساعت نخ‌ها را باز می‌کنند و اضلاع طرح سوهان‌کاری شده و چهار عدد از پره‌های ساخته شده را در کنار هم قرار می‌دهند و مجدداً با چسب به هم می‌چسبانند که در نتیجه‌ی این کار «توگلو» به دست می‌آید.

6- پس از آن به مرحله‌ی گل پیچی می‌رسیم که با کمک سیم مفتولی به نام شمسه طرح‌های ستاره‌ای ایجاد شده و در زیر فشار و پرس قرار می‌گیرند و در اطراف آن لایه‌های نازک چوب چسبانده می‌شود. جالب است که تا خاتم کاری به این مرحله برسد بیش از ۴۰۰ مرحله کاری پشت سر گذاشته شده است.

7- سپس خاتم‌ها با توجه به اندازه، رنگ و طرح با چسب مخصوص پوشانده شده و تمامی سطح بعد از تکمیل طرح و قرینه سازی با خاتم تزیین می‌شود و در نهایت سطح خاتم ساییده و صاف شده و با مواد مخصوص جلا داده می‌شود.

 

منابع: صنایع دستی اصفهان

  • 321

برچسب ها

مطالب پیشنهادی ما

دیدگاه های شما

دیدگاه خود را بنویسید

Please ورود to comment
avatar

تاریخ و ساعت

  • مناسبت های روز:

نظرسنجی ها

دوست دارید سایت ما بیشتر چه مطالبی منتشر کند؟

مشاهده نتایج

در حال بارگذاری ... در حال بارگذاری ...
تبلیغات